Trên đỉnh non Tản
Tác giả: Nguyễn Tuân
"Núi cao sông hãy còn dài
Năm năm báo oán đời đời đánh ghen"
Làng Chàng Thôn, tổng Kim Quan, huyện Thạch Thất, tỉnh Sơn
Tây là một làng trung du mà hai phần ba số dân làm nghề thợ mộc. Cái chàng cái
đục của dân Chàng Thôn không những được người trần biết đến mà thỉnh thoảng dăm
bảy năm một, lại có người tiên trên núi hạ sơn cầu đến, sau những vụ lụt to tháng
8 đánh chìm hết những làng ở rải rác phía chân núi Tản Viên.
Vài năm năm một, vua Thủy lại dâng nước một lần như thế lên
chân núi Tản, lên lưng chừng núi Tản, lên đến đỉnh núi Tản. Nhà cửa, trâu dê bò
lợn, hoa màu bị ngâm nước cứ hằng tuần trăng một, rồi chết, rồi nẫu, rồi rữa,
rồi tan theo với ngọn nước lúc rút, tiếng nước xiết réo lên như thiên binh vạn
mã. Mỗi một kì nước trắng cuộn dâng lên vùng non Tản cao ngất trời xanh, rồi
lại cuồn cuộn rút về thuỷ quốc, dân gian khổ hại không biết thế nào mà lượng
được. Có nhiều làng bị nạn nước, toàn thể sinh linh đều biệt tích. Nóc đình các
làng bị nước phù sa chôn chặt, nhiều khi phải đào móc mãi mới dò được ra dấu
vết cũ. Ở nhiều chỗ không ngờ tới, người ta thường còn đào thấy những hài cốt
kì quái của loại động vật đời thạch khí. Trận hồng thủy đã đem từ những nguồn,
những ngàn xa nào, biết bao con vật quái về chôn tại vùng xuôi này. Như là cái
mai con giải to bằng cả một cái giếng làng đào thấy cạnh cái văn chỉ hàng huyện
huyện Tùng Thiện chẳng hạn. Còn nhiều thứ xương cốt của nhiều giống thủy quái
khác nữa bị giạt vào các chân đồi, vào giữa thung lũng các xóm núi, mà nước rút
xuống mau đã kí táng vào khu vực tỉnh Đoài. Mỗi lần đào thấy dưới những lớp dày
cát phù sa, dân sở tại nhìn nhau, hỏi nhau bằng cặp mắt sợ hãi. Ở khắp mấy vùng
Vệ Đống, Nam Toàn, Thạch Bàn, Văn Mộng đều có đào thấy như thế cả. Lắm ông già
tuổi thọ đã linh trăm tuổi mà cũng chịu, kêu rằng cha ông bình sinh cũng chưa
từng có nói đến những việc đào được cốt như thế.
Nhiều cái cốt khí lạ không biết thế nào mà nói. Có một lần,
người Mường ở xóm Đá Chông, ngay chỗ sát rìa chân núi Tản, về vụ làm rẫy tháng
xuân, đào được không biết bao nhiêu là đống xương một loài chim to lạ quá;
người ta ngờ rằng đấy là những chim rừng của rừng hoang núi Tản, những con chim
ấy lúc sống có đủ thịt da lông, thì cũng phải to gấp năm hay sáu lần thân những
con hạc gỗ thờ bên hương án các đình cổ. Tục truyền những trận hồng thủy dữ dội
tàn khốc như thế là gây nên bởi cuộc đánh ghen giữa vua Thủy và một vị thần trong
bốn vị Tứ Bất tử nơi thế giới u linh: thánh Tản Viên, chúa Liễu Hạnh, Chử Đồng
Tử, và Phù Đổng thiên vương. Trong bốn vị này, sau chúa Liễu Hạnh hay đùa ghẹo
người trần nhỡ gặp phải, có người nào hay biến hóa nhiều nhất và tàng hình lẫn
vào đám người trần mắt thịt, thì là thánh Tản Viên. Thánh Tản Viên đã gây thù
kết oán với Tiểu Long hầu, con vua Thủy Tề. Thần Núi và vị hoàng tử Nước kia đã
là hai tình địch một thiên tình sử thoát phàm trong cái mơ hồ vô tận ở tít trên
một chỏm non xanh, ở tít tận dưới đáy một thủy cung. Hai kẻ tình thù mỗi lúc
đánh ghen nhau thì muôn ngàn sinh linh đồ thán. Mỗi một kì đánh ghen, nước các
vùng lại đổ về như thác và dâng cao mãi lên; đỉnh non Tản, muốn cho khỏi ngụp
dưới làn nước ghen oán, lại có dịp để ngoi lên cao thêm nữa thêm mãi. Trời, bao
giờ cho nàng công chúa đẹp kia mất tích hẳn đi để Nước ấy và Núi kia được trở
lại với sự yên nghỉ muôn thuở. Chứ thỉnh thoảng mà hai cái Thần ấy còn cướp phá
nhau và cố chống giữ nhau thì nước còn dâng lên muôn trượng và nghìn nhà vùng
xứ Đoài còn mãi mãi bị nạn lụt nước. Chính cái hạnh phúc trên non Tản và lòng
ghen của một ông hoàng tử Nước kia đã thành câu hát của người xứ Đoài:
“Núi cao sông hãy còn dài
Năm năm báo oán đời đời đánh ghen”
Trẻ con tỉnh Đoài, đến bây giờ vẫn còn hay hát. Vừa hát vừa
nghe hát vừa trông lên cái chỏm non Tản: trông xa như hình một cái tán đá, non
kia vòi vọi đã là cả một thế giới bí mật, của huyền ảo. Mỗi lần đi chủ tế lễ
quốc tế xuân thu hai kì trong một năm ở đền thánh Tản Viên, không có quan địa
phương nào là không tò mò hỏi thăm đến cái bí mật của rừng cao cả.
Người ta truyền lại rằng đền thờ thánh Tản có đủ ba ngôi.
Đền Hạ và đền Trung thì nhiều người đã leo lên tới rồi. Nhưng vượt được cái
vách đá trái núi thắt quả bồng để lên cho được đền Thượng, chưa từng thấy có ai
thuật lại việc đó. Hình như có một lần, đâu có ông phủ Quốc Oai nói chuyện một
cách sợ sệt về đền Thượng với quan Đốc học Sơn Tây. Ông phủ Quốc chỉ nói có mấy
câu: “Đứng ở mái Nam đền Thượng mà nhìn xuống, trông được cả khói kinh thành Thăng
Long. Thấy rõ cả cái Chợ Giời ở núi Sài. Có đứng ở đền Thượng nhòm thẳng xuống
thì mới biết cái dải Đà Giang là có thế hiểm. Tôi có mang trộm về được ít đá
cuội và một mẩu gỗ chò. Đây quan lớn ngài xem”, thế rồi là lăn đùng ra chết.
Cái viên đá cuội mà ông phủ Quốc Oai còn nắm chắc trong bàn tay lạnh giá cứng
đờ, khi đập ra có một mùi hương đượm của quả men rượu ủ trấu. Cái nhân đó vụt
biến đi đâu mất. Vỏ cuội đá còn lại, đem thả vào bát nước mưa kinh niên, lấy
thìa múc uống thấy say ngát vô cùng. Mảnh đá cuội vỡ, quan Đốc Sơn Tây giữ lấy,
đi đâu cũng giắt trong mình. Thỉnh thoảng vắng người, quan Đốc lại thả nó vào
bát nước mưa, uống có nhạt hơn trước, nhưng vẫn say và thơm. Đôi mảnh cuội về
sau, vì quan Đốc phải đi theo gia quyến chạy loạn, thành ra thất lạc mất. Muốn
cho được an ủi lòng mình, quan Đốc Sơn Tây tin rằng mảnh đá hẳn là đã trở về
với chủ nhân trên non Tản. Ngài lại càng lấy làm sợ lắm và không dám kể lại với
ai cái việc Thần núi Tản đòi lại hòn cuội cho mượn đó. Sợ lại có cái vạ miệng phải
chết tươi như ông phủ Quốc Oai ngày nọ chăng.
Chuyện kì dị hòn cuội có nhân không biết vì đâu mà đồn về
đến tận dân làng Chàng Thôn chuyên làm nghề thợ mộc. Bên bếp lửa, giữa những
mồi thuốc lào châm nùn rơm hút đến tụt nõ điếu cày, những bác phó mộc trẻ tráng
luôn miệng nói đến hòn cuội trên non cao, hỏi nhau xem ở trên cái ngôi đền
Thượng núi Tản Viên có những cái gì. Họ muốn được hiểu biết. Có một điều lạ là
mỗi lúc câu chuyện có đả động đến ngôi đền Thượng huyền bí thì những ông phó
mộc có tuổi đều đánh trống lảng ra chuyện khác, nếu họ không lảng xa ra chỗ
khác. Bọn thợ trẻ để ý đến những cái nhìn ý tứ của đám phó mộc lớn tuổi đưa đẩy
với nhau bằng mắt khi bọn đàn em nhao nhao bàn tán đoán già đoán non về những
việc trên đền đức thánh Tản. Những bực đàn anh này có biết một cái gì trên ấy
chăng? Sao những người tuổi tác này có vẻ khiếp sợ kín kín hở hở giấu diếm như
thế?
Thái độ của cụ phó Sần thì lại càng đáng nghi lắm. Ngày
trước ông cụ phó Sần vui tính hay bép xép. Chỉ từ dạo cách đây đâu mươi năm,
ông cụ phó Sần tự nhiên bỏ làng Chàng Thôn mất đến hơn một tháng, vợ con không
rõ là đi đâu. Lúc ông cụ Sần đi có mang theo đủ bào, đục, tràng, cưa, dây mực,
ống mực, dây quả dọi, và chỉ nói là đi nhận làm khoán ở nơi xa lắm. Khi về thấy
có rất nhiều tiền và mỗi lúc tiêu đến thì lại mang tiền thả vào vại nước, có
nhiều đồng nổi lềnh bềnh; ông cụ nhặt những đồng chìm tiêu dần và cất những
đồng nổi vào một chỗ rất kĩ rất kín. Từ ngày ấy vợ con và cả người mấy xóm ở
làng thấy ông đổi tính đổi nết một cách mau chóng. Trước ông hay ngồi lê đôi
mách, bép xép hết chuyện người rồi mang nốt cả chuyện nhà ra mà nói. Giờ thì
ông dè dặt từng câu, lắm ngày vẩn vơ như bị ma ám và nhiều hôm không cậy mồm ra
mà nói lấy nửa nhời. Và nhiễm thêm tật khạc nhổ, thăm khám nước bọt vừa nhổ và
tay luôn luôn rờ lên cái cổ vốn lộ hầu. Ông phó Sần xưa điềm đạm thì giờ hốt
hoảng. Người ấy có một điều gì ngập ngừng nửa muốn nói, nửa lại thôi dám. Bà cụ
phó Sần buồn lắm. Những cháu rể hỏi trộm nhau rằng hay là lúc có tuổi, ông
ngoại giở chứng lúc sắp nằm xuống? Cụ phó Sần là người không bao giờ biết những
mơ mộng ở đời là gì cả. Thế mà từ hồi đi làm ăn một chuyến xa ấy về, ông cụ có
cái phong thái một kẻ lãng mạn vào lúc cuối đời. Ông cụ giờ chơi cây cảnh. Và
bất cứ là nơi nào, hễ ai đánh tiếng cho ông biết một vườn quả nào đẹp và lạ, là
ông lần mò tìm đến cho được. Có được bao nhiêu chất vui sướng còn lại trong
lòng là ông cụ Sần cho nó hiện hết cả lên trên nét mặt, để rồi lúc ở vườn quả
trở ra về, ông cụ lại cho mọi người được đọc vẻ thất vọng trên bộ mặt khô héo.
Không, những thứ hoa và quả ở mấy thửa vườn quý báu ông vừa tới thăm không có
chút gì là quý lạ cả. Cũng chỉ tầm thường như mọi thứ tầm thường ở cuộc đời
này. Những thứ cỏ suối hoa ngàn và quả nơi rừng cấm, có lẽ ông chỉ thấy được
một lần ấy thôi. Đã lâu lắm, từ cái ngày ông cụ Sần bị bắt đi mất hơn một tháng
để trùng tu lại ngôi đền Thượng trên đỉnh núi Tản Viên.
Ở trên ấy đẹp lắm. Ngày tháng thì dài, mà không thấy sốt
ruột. Hoa quả lành ngọt và thơm như hết thảy những cái gì không phải là trần hủ
sống gửi ở mặt đất cõi trần. Những cái êm, dịu, trong, sáng, thơm, lành trên
non tiên, nếu được đem thuật lại với người làng, ông cụ Sần tin rằng sẽ có khối
người đoạn tuyệt với cố hương, tìm vào ngàn cao cho được thỏa cái tai và cái mắt.
Nhưng, ác cái những chuyện rừng lại không được thuật lại. Hôm hoàn thành công
việc sửa đền, lúc sắp xuống núi, thần non Tản đã gọi cả hai hiệp thợ mộc và thợ
ngõa lại, đưa mỗi người nuốt một lá trúc xe điếu và dặn tất cả bấy nhiêu người:
“Thôi nhá, chuyện chi để đó. Các ngươi về làm ăn dưới ấy cho yên ổn”. Cái lá
trúc xe điếu ấy là một con dao găm, một con trúc dao có phép thuật kết quả đời
kẻ nào bép xép lỡ mồm tiết lộ đến thiên cơ thần cơ. Mỗi người thợ hạ sơn là đem
theo trong mình một lời đe loi của Thần Non Cao và cả một cái bí mật của ngàn
xanh.
Hiệp thợ ngõa là người xa lạ các nơi tụ hợp lại, một lúc
xuống núi là họ phân tán ngay. Còn hiệp thợ mộc bảy người toàn là người làng
Chàng Thôn. Ông cụ Sần cùng trở về làng với tất cả anh em đi chữa đền thánh
Tản. Những lúc tắt lửa tối đèn hoặc họp chè họp rượu ở nơi chiếu hương ẩm, hoặc
là làm mùa màng, bảy người thợ mộc đều gặp nhau luôn. Nhưng tịnh không ai hé
răng cậy miệng ra nói lấy nửa lời về câu chuyện hơn một tháng trên non xanh. Họ
nhìn nhau trừng trừng mà biết vậy, rồi lo sợ đều bằng con mắt cả. Họ đều đem
nhỡn tuyến ra mà chung viết lại với nhau một tập kí ức câm về hơn một tháng
trùng tu ngôi đền Thượng.
Trong bọn, có Nhiêu Tàm, người xóm dưới, không biết dại mồm
dại miệng thế nào hay là lúc say sưa, không rõ tửu nhập ngôn xuất ra làm sao mà
lăn đùng ra chết. Cả làng thấy Nhiêu Tàm khoẻ mạnh như thế, đang vui cười mà
lăn ra chết, không ai hiểu ra sao cả. Chỉ có ông cụ Sần và 5 người thợ mộc rõ
thôi.
Ông cụ Sần và 5 bác phó mộc đã tìm đến nhà đám đòi xem mặt
cho được người bất hạnh. Nói là để xem cái cổ Nhiêu Tàm thì đúng hơn. Thì ra ở
phía bên trái cổ, có một cái nhọt bọc mã đao đang nung. Nặn phọt ra, có một cái
ngòi xanh lè, dài vừa đúng một cái lá trúc con. Ông cụ Sần và 5 bác phó mộc
xanh mắt nhìn nhau im lặng. Con trúc đao! Sự trừng phạt của thần non Tản! Ông
cụ Sần bèn xin lấy cái ngòi mã đao ấy, nói dối là đem về khảo về một môn thuốc
ung thư ngoại khoa. Cụ Sần đem cắm ngòi mã đao đó vào chiếc chậu sứ chỉ có một
đêm thôi mà ngày hôm sau, chiếc chậu sứ đã có một cây trúc nhỏ bé khẳng khiu
như trúc non bộ, cành và đốt rất nhiều, nhưng chỉ có mỗi một lá thôi. Một cái
lá nhọn hoắt. Muốn giữ mồm giữ miệng cho quen đi, sau ngày đưa ma Nhiêu Tàm, cụ
phó Sần thường họp mấy người bạn đàn em kia lại đánh chén ở nhà mình. Bữa chén
không có đồ nhắm. Họ uống rượu rất nhiều, ngồi im lặng ngắm cái lá trúc cô độc
trên khóm trúc tí hon bày trước thềm nhà. Trong những ngày nơm nớp của đám thợ
mộc này vừa hụt đi mất một người, những bữa rượu này là những bữa không ngon
lành nhất trong đời một đám người sống nơi thôn dã với cái vui thú được thỉnh
thoảng nâng chén.
Cái lá trúc non bộ ấy vẫn xanh ngát trên khóm trúc đã khô
giòn như bó que đóm nỏ. Đấy là một lời cảnh cáo dai dẳng. Ngày tháng cứ thế mà
vợi dần trên lũy tre làng Chàng Thôn.
Bỗng một buổi chiều năm ấy - không nhớ rõ là năm nào, chỉ
biết là cùng một năm có trận lụt rất lớn làm sạt cả kì đài thành Đoài và cuốn
phăng mất đến gần 80 trượng đá tổ ong phía tường Tây thành tỉnh - buổi chiều
năm ấy, vào lúc nhá nhem người ta đang đánh trâu cày vào các ngõ tối, một ông
cụ già râu tóc lông mi trắng xốp như bông, chống một cây gậy trúc đùi gà vàng
óng, khoan thai tiến vào cổng trước làng Chàng Thôn. Trông ông cụ đĩnh đạc, cổ
kính, đội cái nón cỏ giống kiểu nón tu lờ người tu hành, dân làng không hỏi căn
vặn và chỉ nhìn theo ông cụ đi khuất vào ngõ nhà ông cụ Sần, bước đi có đủ cái
vững vàng của một người quắc thước thuộc lòng con đường đi của mình.
Ông phó Sần đang ngồi quấy nồi kê. Thấy có người tiến vào
đến giữa sân nhà mình và lạ quá, sao ba con chó mực không sủa và lại còn quấn
quýt lấy chân người lạ, ông phó Sần bỏ cả nồi kê chưa chín, vội chạy ra. Ông
già đẹp quá. Ở làng, thực các cố lão thường ngự ở chiếu trên cạp điều ngoài
đình, thật là chưa có cố lão nào đẹp lão đến như thế.
- Dạ thưa trượng nhân, chúng tôi xin chờ những điều trượng
nhân dạy bảo.
Ông cụ già gỡ nón tu lờ, cốt để ông Sần nhận rõ mặt mình.
Nhưng ánh sáng chiều tàn đã yếu quá rồi. Ông Sần càng thêm ngợ. Ông cụ già chợt
nhìn thấy cái khóm trúc non bộ có một chiếc lá bày ở thềm kia, bèn tiến lại,
cúi xuống, lấy tay đỡ lấy và mân mê cái lá nhọn hoắt. Ông cụ già ngẩng đầu lên,
vừa gặp bộ mặt ông Sần đang chăm chú nhìn xuống. Ông già khẽ mỉm cười. Ông phó
Sần tái hẳn mặt đi và sụp xuống đất sắp lạy. Thần Non Tản! Thần Non Tản bèn đỡ
ông Sần dậy:
- Chỗ này không phải là nơi bày vẽ ra những nghi vệ nơi cung
điện. Ngươi đứng thẳng mình lên, ta dặn điều này. Là họp ngay lại trong đêm nay
mấy người thợ bạn ngày năm nọ. Ta có việc cần đến.
- Dạ.
- Cuối trống canh tư, các người đợi ở bến Gòn. Thấy chiếc
thoi nào tới thì cứ xuống. Ngồi một không hết thì san ra làm hai con lườn.
- Dạ.
- Đây ta để lại cho ít bạc cốm. Hễ thả vào nước, những hạt
mẳn nào chìm thì quân phân ra cho khắp vợ con trong anh em các người. Những hạt
mẳn nào nổi thì gói lại đem theo, hôm sau sẽ có người đổi lại cho. Tính theo
ngày tháng của các người dưới này, thì cũng phải đi vắng mất chừng một tháng.
Giữ sao cho không ai biết đi đâu, vợ con cũng vậy.
Nói xong câu này, Thần Non Tản, chỉ vào cái lá trúc vẫn xanh
tươi như bao giờ, một tay ngăn không cho ông cụ Sần sắp sụp lạy. Thế rồi ông cụ
già đội nón tu lờ phất mạnh cửa tay áo rộng ra đi; mấy con chó mực vẫn không
sủa lấy một tiếng nào.
Bến Gòn. Đầu trống canh tư. Sáu người thợ mộc ăn uống ở nhà
no nê rồi như lũ thợ cày, đang ngồi bó gối chờ đợi trên những tảng đá sống trâu
trơn lạnh. Bến đò bỏ hoang đã đến mấy năm. Mấy năm nay, người hai làng bên bờ
đều lấy bến trên hoặc bến dưới mỗi lúc sang ngang trẩy chợ huyện bên này và chợ
phủ bên kia. Đã lâu lắm, không có một con đò nào ghé bến này. Đến cả một cái bè
nứa chở muối rừng, đến cả một con đò độc mộc cũng không ngừng lại. Bến Gòn im
vắng đến nỗi dòng nước chảy xuôi cũng không chịu lên tiếng. Lâu lâu mới có một
tiếng tõm, dội cái tiếng vang ngược lên mãi khóm lau già mọc nơi chỗ khuỷu sông
bị vặn quẹo. Tõm. Tõm. Những trái sung nẫu lìa ngành cổ thụ. Dưới cái lờ mờ của
đêm thẳm, vài ba trái cây gợn vẽ lên mặt nước đặc sịt như dâu bông ít vòng tròn
cùng chung một điểm trung tâm.
Chim thủ thỉ thù thì đi gần mãi lại nhau. Chả còn mấy nỗi
nữa, đêm sẽ tan canh. Bởi vì tiếng kêu con chim thủ thỉ đực đã gần mãi lại chỗ
có tiếng trả lời của con chim thủ thỉ cái.
Ông cụ Sần và 5 người phó mộc bạn, ngồi chờ đã oải cả xương
sống, chốc lại trở vai. Những bào, cán chàng, cán đục va vào nhau, tiếng động
rất khô rất gọn.
Nước lừ dừ dịch vài bãi nước bọt mà đám phó mộc nhổ xuống
dòng nước bệnh lúc muốn đánh lừa đợi chờ. Đêm tờ mờ đen rầm hẳn lại, rồi đen
ngòm, rồi đen kịt. Ở một điếm huyện cũ, trống bắt đầu chuyển canh. Bỗng, ông cụ
Sần cảm thấy một cái gì vừa loáng qua rồi vòng trở lại, rồi đứng sững hẳn lại
trước mặt bấy nhiêu người. Nhìn gần lại, dí sát hẳn mắt vào, thì là chiếc
thuyền thoi và một... chiếc thuyền thoi nữa. Mũi hai chiếc thuyền có cạp luồng
hai bên mạn ghé sát vào gờ đá. Bọn ông cụ Sần lẳng lặng bước chân xuống lườn.
Lườn nhỏ quá, mỗi lườn chỉ chứa được đến bốn người là nhiều lắm. Những hai
lườn, mà chỉ có một người đẩy. Người chở lườn không nói chuyện, không nhìn bọn
vừa xuống lườn, chỉ hướng thẳng vào cái thăm thẳm của đêm sông vắng đang thốc
mạnh vào đầu mũi con sào. Lườn đi vút vút.
Bọn ông cụ Sần nắm tay nhau. Lườn đi trên sông, song song
hai chiếc, gì mà lại như đi trong cái rỗng tuếch của không gian. Lườn đi êm như
trườn xuống một cái dốc ngọn thác mà lòng thác đều lót một lớp đầy rêu tơ nõn.
Ban nãy, lườn áp bến không có một tiếng động róc rách, như là khẽ lách mặt nước
mà ngoi từ dưới lên. Bây giờ hai con thuyền thoi đi trong một giấc mơ thần. Gió
sớm nổi lên. Mùi nhạt nhạt của nước nguồn, mùi ngai ngái của cỏ bồng ải rũ, phả
mạnh vào mũi thuyền thoi xuyên như cắm sâu mãi vào cái đông đặc của sương núi
rạng mai.
Đến chân núi Tản Viên, thì rõ mặt người. Ô hay, người đẩy
lườn lại là một cô gái. Một cô con gái mắt sắc như dao cau và lạnh như chất
kim, lạnh hơn cái gây gấy của rừng buổi sớm mai dày đặc sương mù. Tiếng đồng
vọng cú rúc hết canh văng vào vách đá, rồi vật lại một nơi thung lũng nào đang
gửi trả về rất dài một tiếng vượn kêu rầu.
Cô lái và hiệp thợ đã đổ bộ được một thôi đường. Con đường
núi lót bằng đá tảng màu gan gà viền rêu xanh. Người ta đã phải lấy các đầu
ngón chân bấm xuống mặt đá trên lối độc đạo cho vững bước đi. Đây đã khỏi xóm
đá Chông.
Rừng Tản thấm hút không hết làn sương núi. Sương cành trên
đọng gieo xuống cành dưới. Chỉ có một điệu chìm chìm tẻ tẻ. Rừng vắng và ẩm
mốc. Ngực đã bắt đầu tức tức. Càng lên cao, bọn người thấy mình càng rời lìa
cái nguồn sống quen thuộc của mọi ngày. Ở đây bắt đầu một nguồn sống mới lạ.
Nguồn sống của dây mơ rợ móc và cỏ và đá vào lúc mới có Cấu Tạo.
Đền Hạ. Rồi Đền Trung. Không có gì lạ cả. Ông cụ Sần cho nơi
này là tầm thường. Người xứ Đoài, ai chả từng có dịp để dấu bàn chân lên đây
một lần rồi. Nếu có những gì đáng mở mắt cho to mà xem kia, thì phải là lên
nữa, lên trên nữa, trên đền Thượng. Thành đá đổ mồ hôi lạnh trước soai soải,
giờ đã đứng thẳng mãi lên rồi dựng ngược. Vách đá đứng sững trước mặt bọn người
đăng sơn. Thế này thì leo lên làm sao, hiệp thợ tự hỏi. Ông cụ Sần vốn có biết
truyện Tam Quốc, thấy cái thế của núi đứng rất hiểm nghèo, bèn nghĩ đến cái
nước non xứ Ba Thục mà có những lúc người làm tướng biết dùng binh thì lợi hại
vô cùng. Ở cái yết hầu con đường đèo trên kia mà xếp sẵn gỗ cưa ngắn từng đoạn
và đá tảng, mỗi lúc lăn xuống, gỗ đá lao xuống như thác nước, thì chỉ một người
cũng đủ địch với cả một binh đoàn cảm tử.
Cô lái đò hướng đạo quay lại. Cả hiệp thợ mộc lấy gân kìm
bước lại, đứng thẳng lên, rồi ưỡn người hơi ngả về phía sau. Họ ngắm kĩ, không
có một phút dám nghĩ đến lơi lả. Có ông cụ Sần là nhớ đến cái Bèo ở nhà: đứa
con gái út cụ, cũng thon thon như cô lái. Cái vẻ ống dáng của cô lái bây giờ
không còn nữa. Cái đoan trang ấy giờ là người đứng ra để truyền một cái lệnh.
Cô cầm sẵn trong tay nắm lá trông sắc đỏ như là mãn đình
hồng, phân phát cho mỗi người một lá, bảo ngậm lấy, lấy sức mà lên cao, mà
chống lại khí núi. Đường đi từ đây lên đấy, tính thời gian theo cái phép đo
lường của hạ giới thì cũng phải mất đến nửa ngày. Người con gái đưa đường lên
tiên bảo thế. Cô dặn sáu người phó mộc nên buộc vào lưng cho thật kĩ và nhắm
mắt lại. Thế rồi cả đoàn người cứ thấy bay lên cao lắm, hiệp thợ ấy chỉ là
những hạt mẳn sắt bị một khối đá nam châm xa cao tít tắp hút ngược lên. Bên tai
hiệp thợ phi hành, chỉ có gió vù vù. Cái lá thắm mãn đình hồng ngậm trong miệng
làm nóng ấm cơ thể bọn thợ mộc đang băng mình qua cái miết lạnh của sơn cước
mỗi lúc một cao, một dầy, một tức thở. Cả bọn thợ không ai lấy làm sợ hãi cả.
Bởi vì, mấy năm trước, họ cũng đã phi hành như thế này rồi. Người cũ lại lên
cảnh cũ non tiên, giá chuyến trước được mở mắt xem lược qua và chuyến này cũng
được mở mắt mà xem kĩ lại cảnh xưa!
Cả bọn bỗng rớt đánh bịch một cái trên một vật cứng và mát.
Tiếng người con gái bảo họ mở mắt ra. Đây là một khu đá bằng mặt rộng độ một
mẫu mà chung quanh là những vách đá cao, trên mỗi chỏm nhọn màu xanh cánh lại
có mây trắng mây vàng đánh đai lấy. Ông cụ Sần sực nhớ lại những lúc ở quê dưới
quê hương thấy núi và mây như thế, người ta vẫn gọi là núi đội mũ. Cây và cỏ
trên này vẫn nhiều cái lạ lắm. Chuyến trước, họ cũng đã thấy phong cảnh trên
đầu non, nhưng từ khi hạ sơn, ăn phải lại cái cơm hạ giới, họ chỉ còn phảng
phất mà thôi. Đã mươi năm rồi còn gì nữa. Thành thử ra lên tiên chuyến này nữa,
tái kiến mà vẫn như là lần đầu. Người ta càng ngơ ngẩn với non xanh. Mà thêm tần
ngần.
Sau một lúc đi khuất vào nẻo đá, người con gái lại từ nẻo đá
hiện ra, truyền ra cho hiệp thợ những lời của Chủ Non Xanh:
- Sơn chủ hôm nay bận sang núi bên phó hội cờ thạch bàn. Các
bác nghỉ ngơi nốt ngày nay. Ngày mai Sơn chủ về, sẽ có điều bảo ban sau về công
việc. Theo lệnh Nữ sơn chủ, tôi đã xếp cho các bác một lều cỏ ở cạnh suối Tịch
Mịch. Trong khu vực suối, các bác được phép bắn chim bắt cá và hái quả. Ngoài
chỗ suối Tịch Mịch, các bác nhớ rằng không được đụng chạm đến từ một tấc cỏ,
một cái lá. Thói phép trên sơn thượng này nghiêm lắm. Nhớ lấy kẻo lỡ ra mà khốn
đó.
Người nữ tì - đây là người nữ tì hậu cận Nữ sơn chủ - ngoắt
ngón tay bảo hiệp thợ theo mình đi ra phía sau nẻo đá, rẽ ngoặt phía tay trái
rồi đi xuống. Tiếng nước róc rách lưng đèo nghe gần mãi lại. Lúc đến bờ suối có
lều cỏ bồng dựng sẵn thì dòng nước suối Tịch Mịch nín bặt. Nó lửng lơ trôi ốm
yếu và lững lờ. Nó trong như pha lê gọt. Nó hiền lành. Cụ phó Sần vục hai bàn
tay xuống nước Tịch Mịch làm ngay mấy ngụm.
Sáu người phó mộc cất đồ làm vào dưới lều. Tính cũng mất
nhiều thời giờ lắm rồi, mà ngày vẫn chưa hết. Cả hiệp thợ đi dạo cảnh non cao.
Cảnh non cao trong cái khu vực khe Tịch Mịch.
Loài cây ăn quả, nhiều nhất hai bên suối là một giống hồ
đào, trông như quả roi ở dưới ta. Giống đào rợ Hồ màu vàng nhạt và xanh hay
chín trái nào cũng có má hồng. Hiệp thợ, trừ ông phó Sần, thi nhau mà bứt. Trái
đào rợ Hồ, nhân hột có dáng cái thai đứa trẻ gục đầu ngủ quên. Rớt xuống thảm
cỏ, hột hồ đào hóa thành luống cúc tần có bảy lá mốc. Cả bọn thợ, vẫn trừ ông
phó Sần, cười như phá. Chim ngàn giật mình, bay bổng.
Người nữ tì đã đứng trước lều cỏ. Ông cụ Sần chờ đợi một lời
quở mắng. Nhưng không. Người con gái trao cho ông một cánh cung sừng sơn dương
đen, hai vòng ngọc đỏ như hổ phách và hai mũi tên, một mũi bằng vàng, một mũi
bằng bạc.
- Thức ăn bốn mùa trên sơn thượng là giống đào rợ Hồ. Nếu
các bác không chịu được, muốn đổi bữa thì đã sẵn chim trên cành và cá dưới lòng
khe. Cứ bắn lấy mà ăn. Cái tên vàng, dùng bắn chim. Bắn cá thì dùng cây tên bạc
này. Cứ bắn ra, rồi mũi tên sẽ vòng quay lại, không bao giờ hết tên.
Ông cụ Sần cầm hai mũi tên, ngập ngừng mãi rồi mới dám hỏi
khẽ:
- Thế còn ngũ cốc?
Người con gái tủm tỉm cười, chỉ ra dìa suối:
- Cứ những hòn cuội kia đập vỡ ra là lúa gạo. Cuội xanh là
lúa tẻ, cuội vàng là lúa nếp. Còn thứ cuội trắng là, là... Các bác muốn uống
rượu thì đập vỡ cuội trắng ra, lấy nhân đá trắng hòa vào với nước suối mà uống.
Hôm nay còn nghỉ ngơi, cũng nên nếm cho biết. Nhưng lúc nào đã bắt tay vào
việc, mỗi lúc muốn uống rượu, các bác nên trình qua Sơn chủ đã.
Mấy bác phó mộc trẻ trố mắt nhìn nhau, lấy làm ngờ vực.
Người con gái đã xoay lưng đi, lại còn trở lại dặn thêm:
- Phía dưới lều cỏ, khe Tịch Mịch xoáy sâu vào chân đá thành
một cái hầm nước rộng. Những rễ cái các cây trầm hương cổ thụ đều ăn cả về đấy
và cá suối thường tụ ở hầm hàng đàn, ăn những bọt dầu trầm nổi lên mặt nước.
Nên năng tìm đến đấy, bắn cá ngư hương mà ăn. Còn như những việc khác, ở trên
này có khác với dưới chân núi, các bác chớ lấy làm là mà kinh động vô ích.
Thế rồi người con gái đi khuất. Thế rồi, được lời như mở tấm
lòng tục, bọn thợ mộc khuân rất nhiều đá cuội, cứ từng đống có ngọn một, mang
về trước lều làm gạo nấu cơm và chế rượu uống. Họ đập đá bừa bộn, không cần để
riêng hòn xanh hòn vàng. Mà có cái lạ, là không cần phải nấu nướng gì, những
nhân đá xanh vàng kia, cứ đập rời ra, bốc bỏ mồm là đủ hương vị một hạt cơm,
một hạt xôi rồi. Nhân đá trắng, thả vào những gióng tre Đằng Ngà khổng lồ đựng
nước suối, đem uống với nhau, thấy ngà ngà mà say, lâng lâng mà khuây vợi lòng
tha hương.
Trong khi ấy, ông cụ Sần xách cung sừng và hai cái tên vàng
bạc lần xuống chỗ Bạch Đàn đàm, bắn được sáu con cá ngư hương. Lúc trở về đi
qua dưới cây đại cổ kính đầu cành chàng nạng nhẵn nhịu như những cặp nhung
hươu, thấy có chim, ông phó Sần bèn phóng một mũi tên vàng, dây cung kêu đánh
phựt một tiếng. Rồi mũi tên lướt rơi qua lùm cây tóc tiên và rớt xuống cỏ thạch
sương bồ bóng loáng nước sơn then. Lại cũng đủ sáu con chim xiên vào mũi tên
như một que chả chim nướng cả con. Mà thực là một xiên chả. Mùi thơm ở sáu con
chim sẻ đồng bị tên vàng cắm suốt, thơm phưng phức. Ông cụ Sần tháo vòng ngọc
đỡ ngón tay, đeo cung lên vai, trở về lều với xâu chim chín và xâu cá cũng đã
chín sẵn chung quanh cây ngân tiễn.
Sau một bữa ăn có rượu nhân đá, có chả chim ngàn, có chả cá
suối, cả hiệp thợ mộc say sưa, gối đầu lên tràng đục, đánh một giấc không biết
trời đất là gì nữa. Mở mắt dậy, thì cũng như hôm qua, cái ánh sáng trên này lúc
nào cũng nhờ nhờ như nước gạo loãng, không kể sớm, không kể trưa, không kể tối.
Ba bốn con voi lông toàn trắng, chung vòi lại, đỡ mấy cây gỗ
đi qua lều, chân nặng bước rất nhanh, để lại sau đuôi nào là gió, là đá răm, đá
cuội bắn tung hạt lại.
Một chốc, thấy người con gái hôm qua tới bảo cả bọn lên hết
cho Sơn chủ dặn bảo. Đi đến cổng ngôi đền gần sụt mái, người nữ tì lảng ra một
bên. Thần Non Tản phe phẩy cây phất trần, ngắm mấy con bạch tượng cắm ngà xuống
sân đền, sau mươi cây gỗ dài rất thẳng. Thần Non Tản truyền cho voi trắng và
hiệp thợ mộc đứng cả dậy. Bọn thợ theo Thần vào đền.
Mấy hàng cột con, cột hàng ba, cột quyết không đủ sức chống
cái mái đền lợp ngói vai bộ tráng men ngũ sắc. Ở nền đền, mất nhiều chân cột và
thiếu nhiều miếng gạch lát. Bọn thợ xem qua một lượt. Họ ngờ rằng một dãy cột
mẹ và những tảng đá chân cột và lát nền kia là do vua Thủy dâng nước lên lấy
mất. Ngoài vua Thủy ra, còn ai dám động đến đền Thượng? Đích cột đền là gỗ chò
vẩy và đá bị mất luôn kia là đá hoa. Có lẽ trận lụt cách đây mấy tháng là vua
Thủy dâng nước lên đỡ gỗ chò vẩy và đá hoa đền Thượng. Bây giờ Sơn chủ gọi họ
lên chữa.
- Tâu Chúa Ngàn cao cả, cứ như kiểu đền này, kể ra giờ thiếu
hàng cột mẹ, thì bắt mấy cái quá giang rồi xoay ra kiểu thượng thực hạ hư cũng
được.
Thần Non Tản, đi lại trên những lỗ gạch đá thềm đình trống
hổng, hỏi tại sao lại phải xoay kiểu và dựng đền thành ra thượng thực hạ hư.
- Dạ cúi thưa Chúa Ngàn cao cả, đó là cung cách của chúng
tôi thường làm, mỗi khi không đủ gỗ cột mẹ. Tất cả phải mất một cây cột mẹ.
Ngoài sân chỉ có chín cây gỗ chò. Nếu phải làm hàng cột này bằng hai thứ gỗ
khác nhau, chúng tôi e không đẹp. Tâu xin Ngài phán xuống để anh em chúng tôi
khởi công.
Thần Non Tản liền phán:
- Đền dựng trước như thế nào, cứ thế mà trùng tu. Không phải
thượng thực hạ hư gì cả. Ở sơn gian này, có thiếu gì gỗ chò vẩy và đá hoa. Ta
dám chấp kẻ kia cứ dâng mãi được nước lên đây mà dỡ cho hết được gỗ quý và đá
báu của ta. Còn thiếu bảy cây gỗ chò nữa, chiều nay lũ voi trắng của ta sẽ đem
về đủ. Còn đá cẩm thạch lúc nào lót cột và lát nền, sẽ có lần lần cho thợ ngõa làm.
Hiệp thợ mộc vẫn tuần tự tiến hành công việc. Ngày tháng
trên này không biết lấy gì mà đo tính, bởi vì chỗ sơn thượng không có đêm không
có ngày. Đây là nơi của ánh sáng vĩnh viễn nhờ nhờ như màu ngọc liệu, như chất
nước quế trắng chính sơn pha loãng. Những buổi trời tái hẳn lại vì khí núi âm
u, thì một vài hòn ngói trên lòng trần đền hình mai luyện lại sáng rực hẳn lên
như một nguồn lửa. Ở những hòn ngói phát hào quang ấy, đọc rõ được bốn chữ Tản
Viên Đài Ngõa. Vào những phút này, mấy thân cây cột gỗ chò vẩy mới tỏ rõ cái
đẹp cái quý của một thứ gỗ đặc biệt. Dưới ánh lửa ngói sáng choang, cột gỗ chò
nhấp nhánh lộng lẫy chớp chớp lên như vẩy rồng vàng cốm chạm nổi.
Những đầu kèo vai và câu đầu, đều chạm tứ quý tứ linh. Bức trần
gỗ thì chạm bát bửu cổ đồ. Nét chạm tỉ mỉ công phu gấp mấy lần công thợ điêu
khắc ở các đền đài khác ở dưới núi. Họ chia nhau ra mà chạm, người thì tỉa hình
thư kiếm, quạt và phất trần, kẻ thì gạt dáng tù và với túi roi hoặc là túi thơ
cùng bầu rượu, cái nọ ghép vào với cái kia thành một bộ đôi bằng những sợi cẩm
đới nét dẻo như tung bay được.
Đến hôm chạm đến tám cánh cửa bức bàn theo hình Bát tiên quá hải thì trời xám quá, ánh sáng ngói đền không đủ để làm việc. Sơn chủ phải cho nổi
hiệu khánh đá gọi đôi tê giác xanh tới đền. Người thợ nào cần thêm ánh sáng thì
con tê giác xanh lại ghé đến bên cạnh, lấy cái sừng âm rọi sáng cho đường chạm.
Sừng tê giác là những vệt lân hỏa sáng xanh và dịu. Nhiều con anh tước lắng tai
nghe những tiếng đục đánh xuống tràng kêu lách cách cóc cách gieo những âm
thanh thô lạ và gắt vào cái êm ả của ngàn mềm. Nhiều buổi Sơn chủ hài lòng cho
phép cả hiệp thợ ngâm đá cuội mà say. Có một lần, ông cụ Sần tỉnh rượu thấy
mình gối vào vòi con bạch tượng mà ngủ và vượn trắng đang bứt hồ đào đùa ném
vào các người thợ bạn còn ngủ li bì. Bên hàng lệ liễu màu phấn hồng, có đến
trăm con chim quyên mỏ và lông đều tím hoa sim đang rỉa vỡ những màng hoa mấy
khóm phong lan đen như gỗ mun.
Hôm nay, bọn thợ mộc làng Chàng Thôn đã làm đến cái diềm gỗ
hàng hiên phải chạm thủng đường sòi. Nghĩa là công việc chữa đền Thượng gần
xong. Ông cụ phó Sần buồn buồn nghĩ đến ngày sắp phải xuống núi. Cứ ở trên này,
thì bọn thợ còn được tha hồ bàn tán đến những cái lạ của Ngàn thăm thẳm kín
mật, mỗi lìa rời xuống khỏi, là không tìm lại được đường lên, là không dám hở
hang tí chút lại với người đời về cái thần bí trên đây xanh tươi đến ngày tận
thế.
Ông cụ phó Sần rầu rầu nghĩ đến một hôm nào đây, cũng không
còn xa gì đâu, Chúa Ngàn Thiêng lại đưa cho người về một cái lá trúc nhọn đầu.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét